Guy Debord.

            1931 yılında Paris’te doğdu.

            Yaşadığı siyasal yoğunluklar onu uç yorumların ve yaklaşımların sözcüsü yaptı.

            Sol siyasa içinde situasyonist enternasyonalin kurucusu ve nev’i şahsına münhasır kişiliği ile temayüz etti. Hareket adına Almanya, İngiltere ve İtalya’da faaliyetlerde bulundu.

            Sinema ile ilgilendi.

            Sanat ile devrimci pratik arasındaki kopukluğu ortadan kaldırmayı hedefleyen sosyalist bir çevrenin lideri oldu.

            Ait olduğu romantik devrimci çevreye göre, ‘şiir devrimin hizmetinde değil, devrim şiirin hizmetinde olmalı idi’.

            ‘Ben kendini düzelten biri değilim’ diyecek kadar gözü kara bir aktivisttir Debord.

            Eric Hoffer benzetmesi ile söylersek o bir ‘Kesin İnançlı’dır.

            Charlie Chaplin’i faşistlikle suçladığı 1952’den beri kamuoyunda bilinen bir isimdir.

            Debord, dünya gençliğini etkileyen, ideolojiler yelpazesini ve hükümetleri zora sokan 1968 olaylarının arkasındaki isimsiz askerdir.

            Hep muhalif ve daima muhalif olarak götürdüğü hayatını intiharla tamamlayan (1994) bir J.P.Sartre müdavimidir.

            Debord’un, ‘Gerçek anlamda altüst edilmiş dünyada doğru, bir yanlışlık anıdır’ aforizması üniversite yıllarındaki arkadaşlarımın  ‘imalat hatası’ repliğini hatırlatır bana.

            Teoriden çok eylemi savunan, sıkı bir kapitalizm eleştirisi yapan, modernitenin post modernite ile gerçeklik ve temsili iç içe geçirerek yeni bir uzamsal gerçekliği kodladığı zamanlara ve algılara karşı duran bir radikaldir.

            Modern ilahların simülatif gösterilerinden beri durmaya çalışan Debord’a göre ekonomiden siyasete, toplumsal hayattan kültürel egemenliğe bir ‘gösteri toplumu’na dönüşmüş durumdayız.

            1967’de kaleme aldığı kült eseri ‘Gösteri Toplumu’na L.A.  Feuerbach’ın ‘Hıristiyanlığın Özü’ adlı eserinden bir alıntı ile başlar:

            ‘‘Çağımızın; tasviri nesneye, kopyayı aslına, temsili gerçekliğe, dış görünüşü öze tercih ettiğinden şüphe yoktur. Çağımız için kutsal olan tek şey yanılsama, kutsal olmayan tek şey ise hakikattir. Dahası hakikat azaldıkça ve yanılsama çoğaldıkça, çağımızın gözünde kutsal olanın değeri artar; öyle ki bu çağ açısından yanılsamanın had safhası, kutsal olanın da had safhasıdır.”

            Belki de bu satırlardan aldığı ilham ve yoğun gözlemler sonrasında ‘Gösteri Toplumu’ kavramsallaştırmasını geliştirir.

            Debord’un temel tezine göre ‘modern üretim koşullarının sahip olduğu toplumlarda dolaysız yaşamın yerini temsil ve gösteriler almıştır’.

            Buna göre:

            Gösteri, ‘yaşamın somut tersyüz edilişidir’.

            Ebu Hanife’nin, ‘Fıkıh kişinin lehinde ve aleyhinde olanı bilmesidir’ tanımı ile yorumlarsak, kalabalıkların fayda ve zarar ayırımı yapamadıkları zihinsel az gelişmişlik hali diyebiliriz gösteri toplumu için.

            Aynı şekilde, ‘Gösteri, gerçeklikten kopmuş bakış ve bilinçleri bir araya getiren faktördür’ saptaması da bu meyanda değerlendirilebilir.

            Debord gösteri toplumunu kısa ve öz bir ifade ile kapitalizm ile eşitler: ‘Gösteri, kapitalist üretim tarzının hem sonucu hem de tasarısıdır. Kısacası kapitalist yaşamın mevcut modelidir’.

            Amacın hiçbir şey, gelişmenin ise her şey olduğu gösteri toplumu, kapitalist hayat tarzının ete kemiğe bürünmüş sürekliliği ve dili olan bir yanılsama halidir.

            Zygmund Bauman’ı hatırlayarak söylersek gösteri, akışkan hayatın toplumsal yaşamda doğrulanmasıdır.

            Gösteri toplumunun mesajı, ‘görünen şey iyidir, iyi olan şey görünür’ şeklindedir. Sonrasında ise ‘bu böyledir’ buyurganlığı vardır.

            Yani gösteri toplumu eşyanın çok boyutluluğu açısından sığ ve derinliksizdir. Bir yönüyle de hikmet ve irfan yoksunudur.  

            Yazara göre gösteri, üretim süreçlerinde yaşanan bir tür nesneleşme, kendini yitirme ve köleleşmedir.

            Bu süreçlerde nesneleşen, kendi biricikliğini, öznelliğini ve özelliğini yitiren, kendisini köleleştiren, üretim süreçlerini ve bağlı akışkanlıkları aptal hayranlığı ile izleyen, ‘var olmaktan sahip olmaya' oradan da 'gibi görünme’ kulvarına geçerek bayağılaşan bir toplumsallık ile karşı karşıyayız.

            Birikmiş iktisadi süreçlerin tezahürü olan gösteri toplumu, bireysel güç ve yeteneklerin ancak kendisi değilse ve kendini inkar etmişse izin verildiği toplumdur. Çünkü iktisadın birikmiş sonuçlarından bağımsız birey olamaz.

            Bu tespiti din ve etnisite özelinde okunduğumuzda, kariyer imkanlarının kimlik inkarına bağımlılığı durumunun halen  modern dünyanın merkezinde ve uydu ülkelerinde kendisini üretmekte ve sürdürmekte olduğunu görürüz.

            Gösteri ve din ilişkilerine de değinen Debord, ‘gösteri, dinsel yanılsamanın yeniden maddi yapılanmasıdır’ der. Böylece cennet gökyüzüne havale edilmez, dünyada kurulur. Gösteri, dini ötelemez dünyevi bir temele oturtur.

            Görüldüğü gibi, materyalist düşünürlerin ‘din’ kavramına dönük klasik ve başat yaklaşımı Debord’da da vardır. Ancak onu farklı kılan, Karl Marks’ın manastır otoriterliğine dönük ‘din halkların afyonudur’ ifadesindeki gibi, egemenlerin kitleleri kontrol için dini nesneleştirme operasyonlarını ustaca teşhisi ve teşhiridir. ‘Dine Karşı Din’ adlı eserinde Ali Şeriati de benzer bir tez ile mazlumların indirilmiş dininin yanında durarak tiranların uydurulmuş dinine karşı itirazlar yükseltmişti. 

            Anlam, parça ve bütün ilişkilerini nefis bir cümle ile özetler Debord: ‘Dünya anlam birliğini kaybettikçe ve bu süreç yayılıp sürdükçe modern gösteri hayat bulur, ayakta kalır. Anlamın parçalanmışlığı gösterinin bütünlüğü şeklinde devam eder.’

            Modern dünyanın mana/anlam gibi deruni endişeleri yok. Anlamsızlığın egemen ideolojiye dönüşerek siyaset, sermaye, bürokrasi ve kültür gibi dinamikler üzerinden kendini muhkemleştirdiği bir vasatta anlama ait gölgeler üzerinden spekülasyonlar, simülasyonlar izliyoruz. Çağdaş Samiriler, kendi elleriyle yonttukları teknoloji destekli tüketim putlarını ‘işte sizin tanrınız budur’ diyerek halkları uyutuyorlar ve aldatıyorlar.

            Gösteri olarak meta algısı ve ilişkilerini de irdeleyen Debord, ‘gösteri dili, niteliği kaybeder, gerçekliği dışlar ve nicel boyuta geçerek metalaşır. Meta üretimi gösteriyi, gösteri de meta üretimini üretir. Ekonomi metadan ibarettir artık. İktisat merkezli bu süreç bütün insani ve ahlaki değerleri de metalaştırır. Örneğin son derece önemli ve kurucu bir kavram olan emek metalaşarak paranın öteki yüzüne indirgenir’ der.

            Konuyu işçi sınıfı ve sınıf bilinci özelinde de kurcalayan Debord, gösteri toplumunun işçilerin uyanmaması için ‘meta hümanizmi’ni geliştirdiğini söyler. Bu algı operasyonunda boş vakit ve insani yön vurgusu ile her duygu kontrol altına alınır ve ekonomi-politik böyle daha iyi ve kolayca yönetilir. Yani kesintisiz bir afyon savaşı devam etmektedir.

            Aynı şekilde bu yaklaşım da bizlere Ali Şeriati’nin ‘Kapitalizm Uyanıyor mu?’ adlı çalışmasını ve diğer eserlerinde geçen ‘eşekleştirme’ kavramsallaştırmasını hatırlatır.

            Gösteri toplumu ya da çok yüzlü ve katmanlı emperyal kapitalizm, azgelişmiş bölgeleri iktisadi ve sosyo-kültürel açıdan egemenliği altına alır. Her kesim için söyleyecekleri olan, her derde deva bulunan aktar dükkanı gibidir. Öyle ki devrimcilere bile yanlış devrim modellerini satar, gerçek olmayan isyanlar ile proleteryanın gazını alabilir.

            Gençlik yanılsaması da gösteri toplumunun aldatıcı rollerindendir. Debord, ‘devlet daima on sekiz yaşındadır’ söylemine benzer müthiş bir tespit ile ‘genç kalan insanlar değil iktisadi sistemdir, kapitalist düzendir’ diyerek ezberleri alt üst eder.

            Temerküz etmiş gösteri toplumlarında kitlelere hiçbir seçim payı bırakılmaz. Müzikten yemeğe kadar her şeyi bürokratik ekonomi diktatörlüğü seçer.

            Gösteri toplumu şeyleşmiş insanlar sunar piyasaya. Dini fetişizmde görülen kendinden geçme hallerini meta teslimiyetinde bulur bu insanlar. Akademi, bürokrasi, iş dünyası, siyaset gibi alanlar şeyleşmiş insanların ‘fena fi’l meta’ halleri yaşadığı yanılsamalardır.

            Debordun şapka çıkartılacak bir diğer tespiti ise ihtiyaçlar üzerinedir: ‘Sahte ihtiyaç algısı toplumdaki gerçek ihtiyaçtan çok daha güçlüdür’.

            Günlük hayatın panoramasını da sunan Debord,‘Tüketim oldukça toplum birleşik ve mutludur’ der. Gerçekten de, varlığın anlamını sahip olmaya ve tüketmeye indirgeyen modern kurgu, birer makineye dönüştürdüğü gönüllü kullarını ‘tüketim’ ortak paydasında birleşik ve mutlu tutabilmektedir.

            Debord sosyalist toplumların da gösteri toplumu ile malul olduklarını tespit edip Rusya ve Çin gibi devleri bürokrasi faşizmi ile eleştirdiğinde ilahlardan zılgıt yer.

            Debord’a göre, gösteri toplumu tarihsel bilgiyi yok eder, sansürü genelleştirir, terörizmi besler,  doğruyu bir yanlışlık anı kılar, öznelliği siler köleler devşirir ve hayatı kocaman bir hapishaneye çevirir. Ama hapistekilere de özgürlük filmleri izletir, özgürlüğü imleyen kitaplar okutur, özgürlük eksenli konferanslar verdirir ve özgürlük sloganları attırır.

                İmge egemen bir zamanın kodlarını, kutsallarını, dilini ve araçlarını on beş yıllık bir çalışmanın ürünü olan eserinde başarıyla teşhis eden Debord, fotoğraf karşısında yazıyı yücelten J. Derrida’nın ilerleyen yıllarda kulvar değiştirmesinin aksine imgelerin hakikatin yerine geçen sahte ve aldatıcı kutsallar olduğunu söyleyerek tutarlı duruşunu sürdürür.

            Debord’un tezleri Feuerbach’ın ‘dış görünüş ve öz’ diyalektiğini, Foucalt’nun ‘iktidar’ kavramını, Baudrillard’ın ‘simülakr ve simülasyon’ tespitlerini, Bauman’ın ‘akışkan hayat’ını, A.Müftüoğlunun ‘maruz kalma’ istiaresini, Malik B. Nebi’nin ‘Sömürüye müsait olma’ halini ve Abdurrahman Arslan’ın ‘teşhirci toplum’ tespitlerini hatırlatır.

            Öngörülerini iddialı, tutarlı ve kuşatıcı bir söyleme dönüştürme konusunda son derece başarılıdır yazar.

            ‘Tezlerim yüzyılın sonuna kadar hatta daha ileri zamanlara kadar doğruluğunu sürdürecektir’ özgüveni ile konuşurken bu mesajı kimlerin anlamayacağını da yine kendisi söyler:

            ‘Doğrusunu söylemek gerekirse, dünyada, mevcut toplumsal düzene düşman olanlar ile fiilen bu tavırlarından yola çıkarak hareket edenler dışında hiç kimsenin benim kitabıma ilgi duyacağına inanmıyorum.’

            Bütün devrimci tezlerinin ve kışkırtıcı iddialarını yanında Hegel’in deyişiyle çağın ruhunu doğru okuyan ve  ‘Çıkış yoktur’ diyen bir karamsardır aynı zamanda.

            Evet. Tekasür çılgınlığının putlaştırılarak yaygınlaştırıldığı, kendi kültür coğrafyasını, kurumlarını, kutsallarını, yasaklarını ve serbestlerini uyuşturucu bir dil ile dolaşıma soktuğu, kitlelerden tazim ve takdir aldığı ve Etienne de La Boétie’nin deyişiyle ‘Gönüllü Kulluk’ için kapıda beklediği bir vasatta, ‘karamsar bir muhaliftir’ o.

Kasım / 2018